लहानमा घर–घरमा शौचालय प्रयोग गर्ने बानीको विकास, स्वच्छता अभियानले ल्याउँदै सकारात्मक परिवर्तन

ओम प्रकाश यादव, लहान, १८ कात्तिक । घरमा शौचालय निर्माण गर्नु एउटा उपलब्धि हो, तर निर्माण गरिएको शौचालयलाई नियमित रूपमा प्रयोग गर्ने बानी बसाल्नु नै वास्तविक परिवर्तन हो। यही सोचलाई व्यवहारमा उतार्दै सिरहाको लहान नगरपालिकाका विभिन्न वडाका परिवार सरसफाइ अभियानका उदाहरणीय पात्र बन्न थालेका छन्।

कुनै समय खुला ठाउँमा दिसापिसाब गर्नुलाई सामान्य व्यवहारका रूपमा लिने परिवारहरू अहिले घरमै निर्माण गरिएको शौचालय प्रयोग गर्न थालेका छन्। शौचालयलाई घरको एउटा संरचनाका रूपमा मात्र नभई स्वास्थ्य, सुरक्षा, सम्मान र सभ्य जीवनशैलीसँग जोडेर हेर्ने सोचसमेत समुदायमा विकास हुँदै गएको छ। लहान नगरपालिकाले सञ्चालन गरिरहेको ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ ले पनि यही व्यवहार परिवर्तनलाई प्राथमिकतामा राख्दै आएको छ।

अभियानमा सक्रिय सूर्यनारायण रामका अनुसार लहान नगरपालिका–१६ लगायत विभिन्न वडामा शौचालय निर्माण गर्ने तथा निर्माण भएका शौचालय नियमित प्रयोग गर्ने परिवारको संख्या क्रमशः बढ्दै गएको छ। समुदायमा सरसफाइप्रति सकारात्मक सोच विकास हुँदै गएको उल्लेख गर्दै उनले शौचालय निर्माण र प्रयोगलाई प्राथमिकता दिने परिवारको अभ्यासले अन्य परिवारलाई समेत प्रेरित गरिरहेको बताए।

उनका अनुसार सरसफाइ अभियानको मुख्य उद्देश्य शौचालय निर्माणमा मात्र सीमित नरही प्रत्येक घरपरिवारमा नियमित प्रयोग गर्ने बानीको विकास गर्नु हो। समुदायका नागरिकले आफ्नो व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन थालेपछि खुला दिसामुक्त र स्वच्छ बस्ती निर्माणको अभियानले थप गति लिने विश्वास गरिएको छ।

लहान नगरपालिका–२ की संगीता सदाय पनि घरमा शौचालय हुनु परिवारको सहजता, स्वास्थ्य र मर्यादासँग जोडिएको बताउँछिन्। उनका अनुसार घरमै शौचालय भएपछि महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकलाई दिसापिसाबका लागि घरबाहिर जानुपर्ने बाध्यता कम हुन्छ। यसले दैनिक जीवन सहज बनाउनुका साथै परिवारको स्वास्थ्य र सुरक्षामा समेत महत्वपूर्ण सहयोग पुर्‍याउँछ।

विशेषगरी महिलाका लागि घरमा शौचालय नहुँदा बिहान सबेरै वा रातिको समयमा खुला ठाउँमा जानुपर्ने बाध्यता जोखिमपूर्ण हुने गरेको छ। यस्तो अवस्थामा दुर्व्यवहार, असुरक्षा तथा अन्य दुर्घटनाको सम्भावना रहन्छ। बालबालिका र वृद्धवृद्धालाई पनि घरबाट टाढा खुला ठाउँमा जान कठिन हुने भएकाले घरमै सुरक्षित शौचालय हुनु आवश्यक रहेको संगीता बताउँछिन्।

शौचालयको नियमित प्रयोगले व्यक्तिगत स्वास्थ्यसँगै वातावरण संरक्षणमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। खुला ठाउँमा दिसापिसाब गर्दा दिसाजन्य फोहोर वर्षाको पानीसँगै पानीका स्रोत, खेतबारी र बस्तीमा पुग्न सक्छ। यसबाट झाडापखाला, हैजा, आउँलगायत सरुवा रोग फैलिने जोखिम बढ्छ। सुरक्षित शौचालय प्रयोग गर्ने, साबुनपानीले हात धुने र शौचालय सफा राख्ने बानीले यस्ता स्वास्थ्य जोखिम न्यूनीकरण गर्न मद्दत गर्छ।

लहान नगरपालिकाले सञ्चालन गरेको ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ अन्तर्गत शौचालय निर्माणसँगै यसको नियमित प्रयोग, व्यक्तिगत सरसफाइ र वातावरणीय स्वच्छतामा जोड दिइँदै आएको छ। घरदैलो कार्यक्रम, जनचेतनामूलक सन्देश, सञ्चारमाध्यम, सामाजिक सञ्जाल तथा सडक नाटकमार्फत नागरिकलाई सरसफाइको महत्व बुझाउने प्रयास भइरहेको छ।

यद्यपि नगरपालिकाका सबै परिवारको अवस्था समान छैन। विशेषगरी भूमिहीन, विपन्न सदाय तथा मुसहर समुदायका कतिपय परिवार अझै पनि सुरक्षित शौचालयको पहुँचबाट बाहिर छन्। ऐलानी वा अरूको जग्गामा अस्थायी रूपमा बसोबास गरिरहेका परिवारलाई आफ्नै शौचालय निर्माण गर्न जग्गा र आर्थिक स्रोतको अभाव प्रमुख चुनौती बनेको छ। कतिपय बस्तीमा सार्वजनिक शौचालय निर्माण भए पनि खानेपानी, सरसफाइ तथा उचित व्यवस्थापनको अभावमा ती शौचालय प्रयोगविहीन अवस्थामा रहेका छन्।

त्यसैले अभियानलाई प्रभावकारी बनाउन शौचालय नभएका परिवारलाई निर्माणका लागि आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउनुका साथै निर्माण भइसकेका शौचालय नियमित प्रयोग गर्ने वातावरण तयार गर्नु आवश्यक देखिएको छ। विपन्न तथा भूमिहीन परिवारलाई लक्षित सहयोग, खानेपानीको व्यवस्था र सार्वजनिक शौचालयको उचित व्यवस्थापनमा स्थानीय सरकारले थप ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता रहेको छ।

लहान नगरपालिकाका नगर प्रमुख महेश प्रसाद चौधरीले आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई शौचालय निर्माणमा सहयोग गर्नुका साथै खानेपानी र सरसफाइको व्यवस्था मिलाउने प्रयास भइरहेको बताएका छन्। सरसफाइलाई अभियानका रूपमा मात्र नभई नागरिकको दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनाउनुपर्नेमा उनले जोड दिएका छन्।

शौचालय निर्माण तथा नियमित प्रयोग गर्ने परिवारको सकारात्मक अभ्यासलाई समुदायमा उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्न सके व्यवहार परिवर्तनको गति अझ तीव्र बनाउन सकिन्छ। छिमेकीको घरमा शौचालय बनेको र त्यसको नियमित प्रयोग भइरहेको देख्दा अन्य परिवार पनि त्यसबाट प्रेरित हुन सक्छन्। यसका लागि स्थानीय सरकार, सामाजिक संघसंस्था, समुदाय र नागरिकबीच निरन्तर सहकार्य आवश्यक छ।

स्वच्छ नगर निर्माणका लागि सडक र नाला सफा हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। प्रत्येक घरमा सुरक्षित शौचालय हुनु, त्यसको नियमित प्रयोग हुनु र व्यक्तिगत सरसफाइलाई दैनिक जीवनको संस्कार बनाउनु उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। शौचालय निर्माण पहिलो खुड्किलो हो भने त्यसको नियमित प्रयोग वास्तविक सफलता हो। लहानका विभिन्न परिवारले देखाउन थालेको सकारात्मक अभ्यासलाई सबैले आत्मसात् गर्न सके ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ नारामा मात्र सीमित नभई व्यवहारमै सार्थक बन्नेछ। यसले लहानलाई स्वच्छ, स्वस्थ र सभ्य नगरका रूपमा विकास गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।