लहानमा ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ : शौचालय निर्माणसँगै व्यवहार परिवर्तनमा जोड

ओम प्रकाश यादव, लहान, कात्तिक १३ । सिरहाको लहान नगरपालिकामा सञ्चालन भइरहेको ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ ले शौचालय निर्माणसँगै नागरिकको व्यवहार परिवर्तनलाई प्राथमिकतामा राखेको छ। शौचालय हुनु मात्र पूर्ण सरसफाइको आधार नभएकाले त्यसको नियमित प्रयोग, व्यक्तिगत स्वच्छता र स्वस्थ जीवनशैलीको विकासलाई अभियानले महत्त्व दिएको हो। लहान नगरपालिकाका २४ वटै वडामा सञ्चालन भइरहेको यस अभियानले खुला दिसा गर्ने पुरानो अभ्यास अन्त्य गर्दै स्वच्छ, स्वस्थ र सुरक्षित समाज निर्माण गर्ने लक्ष्य लिएको छ। शौचालयको निर्माण, प्रयोग र सरसफाइसम्बन्धी जनचेतना अभिवृद्धि गर्दै नागरिकलाई स्वच्छताप्रति जिम्मेवार बनाउने प्रयास भइरहेको छ।

अभियानअन्तर्गत जनचेतनामूलक कार्यक्रम, सञ्चारमाध्यम, सामाजिक सञ्जाल तथा सडक नाटकमार्फत शौचालयको नियमित प्रयोग, व्यक्तिगत सरसफाइ र घरआँगन सफा राख्नुपर्ने सन्देश प्रवाह गरिँदै आएको छ। समुदायका नागरिकलाई सरसफाइको महत्त्व बुझाउँदै दैनिक जीवनमा स्वच्छ व्यवहार अपनाउन प्रेरित गर्नु अभियानको प्रमुख उद्देश्य रहेको छ।

स्वच्छता अभियानको लक्ष्य हासिल गर्न शौचालय निर्माणसँगै त्यसको नियमित प्रयोग सुनिश्चित गर्नु आवश्यक छ। घरमा शौचालय बने पनि त्यसको प्रयोग नगर्ने, सरसफाइमा ध्यान नदिने तथा खुला ठाउँमा दिसा गर्ने बानी कायम रहने हो भने अभियानको अपेक्षित उपलब्धि हासिल गर्न कठिन हुन्छ।वर्षौंदेखि खुला ठाउँमा दिसा गर्ने बानी, आर्थिक अभाव, जग्गाको कमी र पर्याप्त पानीको व्यवस्था नहुँदा कतिपय परिवार शौचालयको पहुँचबाट बाहिर रहन बाध्य छन्। विशेषगरी भूमिहीन, विपन्न तथा सीमान्तकृत समुदायका परिवारलाई शौचालय निर्माण र प्रयोगमा विभिन्न समस्या देखिने गरेका छन्।

त्यसैले शौचालय नभएका घरपरिवारको पहिचान गरी उनीहरूको वास्तविक अवस्था बुझ्न आवश्यक छ। आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई सहयोग, शौचालय निर्माणका लागि उपयुक्त स्थानको व्यवस्थापन र पानीको सहज पहुँच सुनिश्चित गर्न सके अभियानलाई थप प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।भूमिहीन परिवारसँग आफ्नै जग्गा नभएको अवस्थामा शौचालय बनाउन आग्रह गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। स्थानीय सरकारले उनीहरूको अवस्था र आवश्यकताअनुसार व्यावहारिक विकल्प खोज्नुपर्छ। विपन्न परिवारलाई लक्षित सहयोग र सहजीकरणले मात्रै सबै नागरिकलाई सरसफाइको पहुँचमा ल्याउन मद्दत पुग्नेछ।

खुला ठाउँमा दिसा गर्ने अभ्यासले वातावरण प्रदूषित बनाउनुका साथै विभिन्न स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ। दिसाबाट माटो र पानी दूषित हुँदा झाडापखाला, हैजा तथा अन्य सरुवा रोग फैलिने जोखिम बढ्छ। यसले बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र कमजोर स्वास्थ्य अवस्था भएका व्यक्तिलाई थप जोखिममा पार्न सक्छ।त्यस्तै, खुला ठाउँमा शौच गर्न जाने क्रममा महिला, किशोरी तथा बालबालिकाले असुरक्षा र दुर्व्यवहारको जोखिम सामना गर्नुपर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ। विशेषगरी रातको समयमा बाहिर जानुपर्ने बाध्यताले उनीहरूको व्यक्तिगत सुरक्षा र मर्यादामा असर पार्न सक्छ। सर्पदंश, जंगली तथा अन्य जनावरको आक्रमणजस्ता जोखिम पनि उत्तिकै रहन्छन्।

घरमै सुरक्षित र सफा शौचालयको व्यवस्था हुँदा यस्ता जोखिम कम गर्न सकिन्छ। नियमित शौचालय प्रयोग, हात धुने बानी, खानेपानीको स्वच्छता र घरआँगनको सरसफाइलाई दैनिक जीवनको हिस्सा बनाउन सके समुदायको समग्र स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ।

स्वच्छता अभियानलाई प्रभावकारी बनाउन स्थानीय सरकारको पहलसँगै समुदायको सक्रिय सहभागिता आवश्यक हुन्छ। विद्यालय, महिला समूह, युवा क्लब, स्थानीय अगुवा, सामाजिक संघसंस्था तथा सञ्चारकर्मीबीच सहकार्य बढाउन सके सरसफाइसम्बन्धी चेतना घरघरमा विस्तार गर्न सकिन्छ।बालबालिकालाई सानै उमेरदेखि शौचालय प्रयोग गर्ने, खाना खानुअघि र शौचालय प्रयोगपछि साबुनपानीले हात धुने तथा आफ्नो वरपरको वातावरण सफा राख्ने बानी सिकाउनुपर्छ। विद्यालयमा सिकेका व्यवहारलाई घरपरिवारसम्म पुर्यापउन सके नयाँ पुस्तामार्फत समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ।

त्यस्तै, महिला समूह र युवा क्लबको सहभागितामा टोलस्तरीय सरसफाइ कार्यक्रम, घरआँगन निरीक्षण तथा जनचेतनामूलक गतिविधि सञ्चालन गर्न सकिन्छ। सडक नाटक र सञ्चारमाध्यमबाट दिइने सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न नियमित अनुगमन र समुदायसँगको निरन्तर संवाद पनि उत्तिकै आवश्यक छ। ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ को प्रभावकारिता बढाउन शौचालय निर्माण भएका घरको संख्या गणना गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। ती शौचालय प्रयोगमा छन् कि छैनन्, नियमित सरसफाइ हुन्छ कि हुँदैन र परिवारलाई आवश्यक पानी उपलब्ध छ कि छैन भन्ने विषयमा पनि अनुगमन गर्नुपर्छ।

शौचालय नभएका परिवारको तथ्यांक संकलन, विपन्न परिवारलाई आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग, पानीको व्यवस्थापन र समुदायस्तरमा व्यवहार परिवर्तनसम्बन्धी कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ। अभियानको प्रगति मूल्यांकन गर्दा निर्माण भएका शौचालयको संख्यासँगै नियमित प्रयोग र स्वच्छतासम्बन्धी व्यवहारमा आएको परिवर्तनलाई समेत आधार बनाउनुपर्छ। स्वच्छता कुनै एक दिनको अभियान, प्रचारात्मक नारा वा औपचारिक कार्यक्रमले मात्र हासिल हुने विषय होइन। 

यसका लागि आवश्यक पूर्वाधार, पानीको सहज पहुँच, आर्थिक सहयोग, निरन्तर जनचेतना र नागरिकको जिम्मेवार व्यवहार अपरिहार्य हुन्छ।लहान नगरपालिकाको ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ लाई सफल बनाउन प्रत्येक घरमा सुरक्षित शौचालय निर्माणसँगै त्यसको नियमित प्रयोग सुनिश्चित गर्नुपर्ने देखिन्छ। यसका लागि स्थानीय सरकार, समुदाय र नागरिकबीच सहकार्य आवश्यक छ। शौचालय निर्माण गर्नु स्वच्छतातर्फको पहिलो कदम हो भने त्यसलाई नियमित रूपमा प्रयोग गर्नु र सरसफाइलाई दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनाउनु नै अभियानको वास्तविक सफलता हो।