तीन महिनादेखि सञ्चालनमा रहेको ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ प्रभावकारी कार्यान्वयनमा चुनौती, अझै पनि चर्पीविहीन घरपरिवार

ओम प्रकाश यादव लहान, कार्तिक १ । घर–घरको शान, स्वच्छता अभियानअन्तर्गत विगत तीन महिनादेखि गाउँ–गाउँ र टोल–टोलमा विभिन्न गतिविधि सञ्चालन गरी स्थानीयवासीलाई सरसफाइ, चर्पी निर्माण तथा नियमित प्रयोगबारे सचेत गराउने प्रयास हुँदै आएको छ। तर, यति लामो समयसम्म जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरिए पनि कतिपय स्थानमा अझै चर्पी निर्माण हुन नसक्नु वा चर्पी बनाउन अनिच्छा देखिनु चिन्ताको विषय बनेको छ।

स्वच्छता र सरसफाइ प्रत्येक नागरिकको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो। खुला ठाउँमा शौच गर्ने प्रवृत्ति अन्त्य गर्न, वातावरण स्वच्छ राख्न तथा विभिन्न सरुवा रोगको जोखिम न्यूनीकरण गर्न घरमा चर्पी निर्माण र त्यसको नियमित प्रयोग आवश्यक छ। यसका लागि नागरिक स्वयं जागरुक हुनु जति जरुरी छ, त्यति नै आवश्यक स्थानीय सरकारको प्रभावकारी पहल, निगरानी र सहयोग पनि हो।

अभियानका क्रममा विभिन्न गाउँ तथा बस्तीमा पुगेर स्वच्छताको महत्त्वबारे जानकारी दिइए पनि सबै परिवारमा अपेक्षित परिवर्तन आउन नसक्नुका पछाडि फरक–फरक कारण छन्। कतिपय परिवार आर्थिक अभावका कारण चर्पी निर्माण गर्न असमर्थ रहेको देखिन्छ भने कतिपयमा पुरानो सोच, व्यवहार र व्यक्तिगत बेवास्ताका कारण चर्पी निर्माण तथा प्रयोगमा समस्या देखिन्छ।

गरिबीका कारण चर्पी बनाउन नसक्ने परिवार र बनाउन सक्ने क्षमता हुँदाहुँदै पनि चर्पी निर्माण नगर्ने परिवारलाई एउटै दृष्टिकोणबाट हेर्न मिल्दैन। त्यसैले अभियानलाई प्रभावकारी बनाउन सबैभन्दा पहिले चर्पीविहीन घरपरिवारको वास्तविक अवस्था पहिचान गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। विशेषगरी दलित, गरिब, भूमिहीन तथा अति विपन्न परिवारका समस्या छुट्टाछुट्टै पहिचान गरी उनीहरूलाई आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउन सके मात्रै स्वच्छता अभियानले दिगो परिणाम दिन सक्छ।

स्वच्छता अभियान सञ्चालन गर्नु सकारात्मक पहल भए पनि अभियानको वास्तविक सफलता घर–घरमा चर्पी निर्माण हुनु र त्यसको नियमित प्रयोग सुनिश्चित हुनुमा निर्भर गर्छ। त्यसैले तीन महिनासम्म अभियान सञ्चालन गर्दा पनि चर्पीविहीन परिवार बाँकी रहनुका कारणबारे सम्बन्धित सरकारले गम्भीर समीक्षा गर्नुपर्ने देखिन्छ। सरकारसँग आफ्नो क्षेत्रभित्रका गरिब, दलित, भूमिहीन र अति विपन्न परिवारको विवरण संकलन गर्ने, उनीहरूको आवश्यकता पहिचान गर्ने तथा उपलब्ध कानुनी व्यवस्था र बजेटका आधारमा सहयोगको योजना बनाउने जिम्मेवारी हुन्छ। तर, चर्पी निर्माण गर्न आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारलाई कस्तो सहयोग उपलब्ध गराइएको छ र उनीहरूको समस्या समाधानका लागि के–कस्ता कार्यक्रम अघि सारिएका छन् भन्ने विषयमा स्पष्टता आवश्यक छ।

यदि कुनै परिवारसँग चर्पी निर्माण गर्न आवश्यक जग्गासमेत छैन भने त्यस्ता परिवारको समस्या केवल जनचेतनामूलक कार्यक्रमबाट समाधान हुन सक्दैन। त्यस्तो अवस्थामा स्थानीय सरकारले प्रचलित कानुन, उपलब्ध जग्गा तथा आवाससम्बन्धी कार्यक्रम र स्रोतसाधनका आधारमा सम्भावित समाधान खोज्नुपर्छ। जग्गा उपलब्ध गराउने वा सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्ने विषय पनि कानुनी प्रक्रिया र वास्तविक आवश्यकताको मूल्यांकनका आधारमा अघि बढाउन सकिन्छ।

तीन महिनादेखि निरन्तर सञ्चालन भएको अभियानको प्रभावकारिता मापन गर्न अबसम्म कति घरपरिवारमा चर्पी निर्माण भयो, कति परिवारले नियमित प्रयोग गर्न थाले र कति परिवार अझै चर्पीविहीन छन् भन्ने तथ्यांक सार्वजनिक गर्न आवश्यक छ। त्यसैगरी, चर्पी निर्माण गर्न नसकेका परिवारको संख्या, उनीहरूले भोगिरहेका आर्थिक तथा जग्गासम्बन्धी समस्या र स्थानीय सरकारले समाधानका लागि गरेका प्रयासबारे पनि समीक्षा हुनुपर्छ। यसले अभियानको वास्तविक उपलब्धि र बाँकी चुनौती स्पष्ट पार्न सहयोग गर्नेछ।

अभियानको अवधि समाप्त भएपछि पनि समस्या जस्ताको तस्तै रहन्छ भने जनचेतनामूलक कार्यक्रमको स्वरूप, कार्यान्वयन विधि र लक्षित समुदायसम्म पुग्ने रणनीतिमाथि पुनर्विचार गर्नुपर्ने हुन्छ। जनतालाई जानकारी दिनु आवश्यक भए पनि उनीहरूको वास्तविक समस्या समाधान नगरी केवल कार्यक्रम सञ्चालन र सन्देश प्रवाहमा सीमित हुनु दीर्घकालीन समाधान हुन सक्दैन।

स्वच्छता अभियान सफल बनाउन सरकार र नागरिक दुवैको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। आर्थिक रूपमा सक्षम भएर पनि चर्पी निर्माण नगर्ने परिवारलाई नियमित प्रयोगको महत्त्वबारे बुझाउनुका साथै आवश्यकताअनुसार सामाजिक निगरानी र व्यवहार परिवर्तनका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। अर्कोतर्फ, आर्थिक अभाव, जग्गाको कमी वा अन्य वास्तविक समस्याका कारण चर्पी निर्माण गर्न नसक्ने परिवारलाई पहिचान गरी सहयोगको व्यवस्था गर्नु आवश्यक छ।चर्पी निर्माण गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। त्यसको नियमित प्रयोग, सफाइ र मर्मतसम्भार पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले स्थानीय सरकारले सरसफाइसम्बन्धी जनचेतना, आवश्यक पूर्वाधार र विपन्न परिवारलाई लक्षित सहयोगलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउनुपर्छ।

अन्ततः ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’को उद्देश्य नारामा मात्र सीमित नभई प्रत्येक घरपरिवारसम्म स्वच्छताको सुविधा पुर्या्उनु हुनुपर्छ। तीन महिनाको अभियानपछि पनि बाँकी रहेका समस्याको तथ्यमा आधारित समीक्षा गरी स्पष्ट कार्ययोजना बनाउनु अहिलेको आवश्यकता हो। स्वच्छता नागरिकको जिम्मेवारी हो, तर आधारभूत सुविधा प्राप्त गर्न नसक्ने विपन्न परिवारलाई सहयोग गर्नु स्थानीय सरकारको पनि दायित्व हो। जबसम्म गरिबी, भूमिहीनता र व्यवहारगत समस्याको पहिचान गरी तिनको समाधान गरिँदैन, तबसम्म स्वच्छताको लक्ष्य पूर्ण रूपमा हासिल गर्न चुनौती रहिरहनेछ।