माछ–मरुवा देखि निर्जला व्रतसम्म : मिथिलाको मौलिक संस्कृति र मातृममताको पर्व जितिया

रहमुल, लहान, १८ असोज । मधेस–मिथिलाको लोकजीवनमा पुस्तौँदेखि विशेष आस्था, विश्वास र सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा मनाइँदै आएको जितिया पर्व यस वर्ष पनि श्रद्धा र उल्लासका साथ मनाइँदैछ। विशेषगरी मधेस, मिथिला तथा तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मैथिली, थारू लगायत समुदायका महिलाले आफ्ना सन्तानको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, सुख–शान्ति र उज्ज्वल भविष्यको कामना गर्दै यो कठोर व्रत बस्ने गर्छन्।

जितियालाई संस्कृतको ‘जीवित्पुत्रिका’सँग जोडिएको पर्वका रूपमा लिइन्छ। यसको धार्मिक तथा लोकमान्यताको केन्द्रमा जीमूतवाहनको कथा रहेको पाइन्छ। पर्वको मुख्य दिन आश्विन कृष्ण अष्टमीमा माताहरूले निर्जला उपवास गर्ने परम्परा छ। आधुनिक पात्रोअनुसार २०२६ मा जितियाको मुख्य व्रत असोज १७ गते अर्थात् अक्टोबर ३ मा परेको छ भने यसको तयारी तथा समापन क्रमशः नहाय–खाय र पारण सँग जोडिएको छ। 

जितिया पर्वको मुख्य व्रत सुरु हुनुअघि मिथिलाका कतिपय क्षेत्रमा मनाइने ‘माछ–मरुवा’ आफ्नै मौलिक सांस्कृतिक पहिचान बोकेको परम्परा हो। स्थानीय बोलीमा ‘मरुवा’ भन्नाले मडुवा अर्थात् कोदोबाट तयार गरिने परिकारलाई जनाउँछ। यस दिन माछा र मडुवाको रोटी लगायतका स्थानीय परिकार खाने चलन रहेको विभिन्न सांस्कृतिक स्रोतमा उल्लेख छ। माछ–मरुवा केवल खानपानको परम्परा मात्र नभई व्रत सुरु हुनुअघि परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुने, घरमा पूजाको वातावरण बनाउने र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको लोकसंस्कृतिलाई निरन्तरता दिने अवसर समेत हो।

कतिपय मिथिला परिवारमा राति घिउरा/घिरौँलाको पातमा दही, चिउरा, सख्खर वा मिठ्ठा, केरा लगायतका सामग्री राखेर पूजा गर्ने परम्परा पाइन्छ। बालबालिकालाई प्रसाद खुवाएपछि आफूले पनि प्रसाद ग्रहण गर्ने र केही प्रसाद चराचुरुङ्गीका लागि घरको छानोमा राखिदिने चलनसमेत कतिपय परिवारमा रहेको पाइन्छ। यसले पर्वको धार्मिक आस्था सँगै प्रकृति, चराचुरुङ्गी र अन्य जीवप्रतिको सहअस्तित्वको लोकभावना पनि अभिव्यक्त गर्ने सांस्कृतिक अर्थ राख्छ। 

जितिया सामान्यतः तीन चरणमा सम्पन्न हुने पर्व हो नहाय–खाय, मुख्य निर्जला व्रत र पारण। पहिलो चरणमा स्नान तथा शुद्धीकरण पछि व्रतका लागि तयारी गरिन्छ। कतिपय क्षेत्रमा यही दिन स्थानीय परम्पराअनुसार माछा, मडुवाको रोटी, नुनीको सागलगायतका परिकार खाने चलन छ। यस्ता खाद्य परम्परा स्थान र समुदायअनुसार फरक–फरक देखिन्छन्। दोस्रो दिन अर्थात् अष्टमीमा व्रती महिलाले निर्जला उपवास गर्छन्। यस क्रममा जीमूतवाहनको पूजा तथा व्रतकथा श्रवण गर्ने परम्परा रहेको छ। जितियाको लोकपरम्परामा चील र स्याल सँग सम्बन्धित कथा पनि सुनाउने चलन विभिन्न क्षेत्रमा पाइन्छ। तेस्रो दिन पारण गरे पछि व्रत सम्पन्न हुन्छ। पारणका क्रममा पनि मडुवाको रोटी, स्थानीय सागसब्जी तथा अन्य परम्परागत परिकार खाने चलन कतिपय क्षेत्रमा रहेको छ। तर विधि र खानपानमा परिवार तथा समुदायअनुसार भिन्नता देखिन्छ। 

जितियाको मुख्य विशेषता नै यसको निर्जला उपवास हो। अन्न र पानीसमेत त्यागेर गरिने यो व्रतलाई कतिपय ठाउँमा ‘खर जितिया’ भनिन्छ। व्रती महिलाहरूले आफ्नो व्यक्तिगत सुखभन्दा माथि सन्तानको दीर्घायु र मंगलकामनालाई राखेर यो कठिन व्रत गर्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वास छ। यही कारण जितिया केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नभई आमा र सन्तानबीचको भावनात्मक सम्बन्ध, त्याग, ममता र पारिवारिक एकताको पर्वका रूपमा पनि व्याख्या हुँदै आएको छ। विभिन्न सांस्कृतिक स्रोतले समेत यसलाई मातृममता र सन्तानको कल्याणसँग जोडिएको लोकपर्वका रूपमा उल्लेख गरेका छन्। 

मधेस–मिथिलाको जनजीवनमा जितिया सँग जोडिएको एउटा रोचक लोकविश्वास पनि छ। कुनै व्यक्ति ठूलो दुर्घटना वा जोखिमबाट जोगिएमा स्थानीय बोलिचालीमा ‘तोहर माइ खर जितिया पवनी केने छलौ’ अर्थात् ‘तिम्री आमाले खर जितियाको व्रत गरेकी रहिछन्’ भन्ने अभिव्यक्ति सुनिने गरेको पाइन्छ। यो भनाइ वैज्ञानिक दाबीभन्दा बढी लोकविश्वास र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिका रूपमा बुझिन्छ। यसले भने जितिया पर्वप्रति समाजमा रहेको गहिरो भावनात्मक विश्वास र आमाको व्रतलाई सन्तानको सुरक्षासँग जोडेर हेर्ने परम्परालाई उजागर गर्छ। 

जितिया पूर्वी तराईदेखि पश्चिमी तराईसम्म विभिन्न समुदायले आ–आफ्नै स्थानीय विधि, भाषा, खानपान र सांस्कृतिक शैलीमा मनाउने पर्वका रूपमा विकसित भएको देखिन्छ। नेपाल सँगै भारतका बिहार, झारखण्ड र पूर्वी उत्तर प्रदेशका मैथिली तथा भोजपुरीभाषी क्षेत्रमा पनि यसको व्यापक प्रचलन छ। नेपालमा मिथिलाञ्चल र थारू समुदायमा यसको विशेष सांस्कृतिक महत्त्व रहेको स्रोतहरूले उल्लेख गरेका छन्। तराई–मधेसको सामाजिक संरचनामा जितियाले महिलाको धार्मिक आस्था, पारिवारिक एकता, लोककथा, परम्परागत खानपान र सांस्कृतिक पहिचानलाई एकै ठाउँमा जोड्ने काम गर्दै आएको छ। समय सँगै जीवनशैली र सामाजिक संरचनामा परिवर्तन आए पनि माछ–मरुवा, निर्जला व्रत, जीमूतवाहन पूजा, व्रतकथा र पारणजस्ता परम्पराले जितियाको मौलिक पहिचानलाई अझै जीवित राखेका छन्। 

जितियाको वास्तविक सौन्दर्य यसको बाहिरी तामझामभन्दा पनि सन्तानको सुखका लागि आमाले गर्ने निःस्वार्थ त्याग र प्रार्थनामा रहेको छ। माछ–मरुवाको सामूहिकता, पूजा–आराधनाको आस्था, चराचुरुङ्गीका लागि प्रसाद छुट्याउने प्रकृति प्रेम र निर्जला व्रतको संकल्पले यस पर्वलाई मिथिलाको जीवनशैलीसँग गहिरोसँग जोडेको देखिन्छ। यस अर्थमा जितिया एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, मिथिलाको लोकस्मृति, मातृममता, पारिवारिक आत्मीयता, प्रकृति प्रेम र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक सम्पदाको जीवित अभिव्यक्ति हो।

जितियाको पावन अवसरमा सम्पूर्ण देशवासी, मधेस–मिथिलावासी तथा विशेषगरी सम्पूर्ण आमा–बहिनीहरूमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना। भगवान जीमूतवाहनले सबै सन्तानमा दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, सुख–शान्ति, समृद्धि र उज्ज्वल भविष्य प्रदान गरून् भन्ने कामना। माथिको सामग्रीमा स्थानीय मौखिक परम्परा र क्षेत्रअनुसार फरक पर्ने विधिलाई त्यसै रूपमा उल्लेख गरिएको छ। विशेषगरी ‘माछ–मरुवा’, चराचुरुङ्गीलाई प्रसाद राख्ने र ‘खर जितिया’सँग जोडिएका लोकभाषाका अभिव्यक्तिलाई एउटै सार्वभौम विधि नभई मिथिला क्षेत्रमा प्रचलित परम्पराका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।