एक महिलाले सुरु गरेको अभियानले बदलियो पूरा टोल

लहान साउन ३१ । परिवर्तनका लागि सधैं ठूलो बजेट, ठूलो संस्था वा ठूलो अभियान चाहिँदैन। कहिलेकाहीँ एउटा व्यक्तिको सानो प्रयास, निरन्तर संवाद र आफ्नो समुदायप्रतिको जिम्मेवारीबोधले नै ठूलो परिवर्तनको सुरुवात गरिदिन्छ। लहान नगरपालिका–८ को एउटा टोलमा भएको परिवर्तन यसको प्रेरणादायी उदाहरण बनेको छ। केही समयअघिसम्म उक्त टोलमा घरसँगै शौचालय भए पनि त्यसको नियमित प्रयोग नगर्ने परिवारहरू थिए।

खुला स्थानमा शौच गर्ने पुरानो बानी पूर्ण रूपमा हट्न सकेको थिएन। सरसफाइ, साबुनपानीले हात धुने बानी र शौचालयको नियमित सफाइबारे पनि सबै परिवारमा समान चेतना थिएन। यही अवस्थालाई नजिकबाट देखेकी एक महिला स्वयंसेविकाले परिवर्तनको पहल गर्ने निर्णय गरिन्। उनले कुनै ठूलो कार्यक्रमको प्रतीक्षा गरिनन्। हातमा सचेतनाको सन्देश बोकेर उनी आफ्नो टोलका घर–घर पुग्न थालिन्।शौचालय किन नियमित प्रयोग गर्ने? शौचालय सफा राख्दा परिवारलाई के फाइदा हुन्छ? खाना खानुअघि र शौचालय प्रयोग गरेपछि हात धुनु किन आवश्यक छ? बालबालिकाको स्वास्थ्य र सरसफाइबीच कस्तो सम्बन्ध छ? जस्ता सामान्य तर महत्वपूर्ण विषयमा उनले परिवारका सदस्यसँग संवाद गर्न थालिन्।

सुरुवात भने सहज थिएन कतिपय परिवारले उनको कुरालाई सामान्य रूपमा लिए। कसैले “हामीलाई सबै थाहा छ” भने, कसैले तत्काल परिवर्तन गर्न आवश्यक नरहेको प्रतिक्रिया दिए। कतिपयले उनको अभियानमा खासै चासोसमेत देखाएनन्। तर स्वयंसेविका पछि हटिनन् उनले सम्झाउने शैली बदलिन्, परिवारसँग फेरि संवाद गरिन् र टोलका समस्या टोलमै बसेर समाधान गर्नुपर्ने धारणा अघि सारिन्। घर–घरको भेटघाटसँगै उनले टोल बैठकमा पनि सरसफाइको विषय उठाउन थालिन्। एक परिवारको समस्या अर्को परिवारसँग जोडिएको हुन्छ भन्ने कुरा बुझाउँदै उनले सफा टोल निर्माण सबैको साझा जिम्मेवारी भएको बताइन्। पहिले बेवास्ता गर्ने परिवारहरू पनि बैठकमा आउन थाले। महिलाहरूले आफ्ना अनुभव सुनाउन थाले। युवाहरूले टोल सफा राख्ने विषयमा छलफल गर्न थाले।

अभिभावकहरूले बालबालिकाको स्वास्थ्य र सरसफाइबारे थप ध्यान दिन थाले। त्यसपछि अभियान घरको चौघेराबाट बाहिर निस्किएर सम्पूर्ण टोलको साझा अभियान बन्न पुग्यो। अभियानलाई प्रभावकारी बनाउन विद्यालयसँग पनि सहकार्य गरियो। बालबालिकालाई हात धुने, शौचालयको सही प्रयोग गर्ने र वरपरको वातावरण सफा राख्ने विषयमा जानकारी दिइयो।विद्यालयबाट सिकेर आएका बालबालिकाले घरमा अभिभावकलाई समेत सम्झाउन थाले।“शौचालय प्रयोग गरेपछि हात धुनुपर्छ।”“फोहोर जथाभावी फाल्नु हुँदैन।”“शौचालय सफा राख्नुपर्छ।”बालबालिकाका यस्ता साना–साना भनाइले घरका ठूलालाई समेत व्यवहार परिवर्तन गर्न प्रेरित गर्न थाल्यो। यसरी एउटा महिला स्वयंसेविकाले सुरु गरेको अभियानमा महिला, पुरुष, बालबालिका, युवा र विद्यालय सबै जोडिँदै गए। निरन्तर प्रयासको परिणाम अहिले टोलमा देखिन थालेको छ।

खुला स्थानमा शौच गर्ने बानी समाप्त भएको छ। घरमा भएका शौचालय नियमित रूपमा प्रयोग हुन थालेका छन्। शौचालय सफा राख्ने विषयमा परिवारहरू सचेत भएका छन्। साबुनपानीले हात धुने बानी विस्तार भएको छ। तर सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन मानिसको सोचमा आएको छ। पहिले सरसफाइलाई व्यक्तिगत विषय मान्नेहरू अहिले यसलाई सामुदायिक जिम्मेवारीका रूपमा बुझ्न थालेका छन्। टोलका बालबालिका आफैं सरसफाइका सन्देशवाहक बनेका छन्। उनीहरू अभिभावकलाई सम्झाउँछन्। युवा क्लबले सरसफाइ अभियान सञ्चालन गर्छ। महिलाहरूले घर–घरमा शौचालय सफा राख्ने र स्वच्छ वातावरण कायम गर्ने अभियानलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्।

यो कथा केवल शौचालय प्रयोगको कथा होइन। यो एक महिलाले आफ्नो समुदायप्रति देखाएको जिम्मेवारी र निरन्तर प्रयासको कथा हो। सुरुमा थोरै मानिसले सुने। केहीले बेवास्ता गरे। तर उनले निरन्तर संवाद गरिन्। दबाब होइन, समझदारी रोजिन्। आदेश होइन, सहभागिता खोजिन्।त्यसैले अन्ततः परिवर्तन सम्भव भयो।आज त्यो टोलमा सरसफाइ केवल कुनै कार्यक्रमको विषय बनेको छैन; यो दैनिक जीवनको हिस्सा बनेको छ।

एक महिला स्वयंसेविकाले घरको ढोका–ढोकाबाट सुरु गरेको सानो अभियान अहिले पूरै टोलको साझा संकल्प बनेको छ। यो घटनाले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—समुदाय परिवर्तन गर्न सधैं ठूलो शक्ति आवश्यक पर्दैन, परिवर्तन गर्ने दृढ इच्छाशक्ति भएको एउटा व्यक्ति पर्याप्त हुन सक्छ। लहान–८ को यो कथा त्यसैको प्रमाण हो एक महिलाले सुरु गरेको अभियानले बदलियो पूरा टोल।