जितिया पर्वको रौनक शुरू

विनोद मण्डल, असाेज १३ । वर्षा र सहकालका देवता इन्द्र पूजाको समापन सँगै जितिया पर्वको रौनक शुरू भएको छ । जितिया पर्व नेपालका खासगरी तराईका थारू समुदायले मनाउने विशेष पर्व भएपनि अचेल यस पर्वको लोक प्रियता बढेका कारण सबै जातजाति मिलेर हर्षोल्लासका साथ मनाउने गरिन्छ । जितिया पर्वलाई दसैँ आगमनको सङ्केतका रूपमा पनि लिइन्छ । सामाजिक कथन अनुसार " जितिया दसे दशैं , दसैं बीसे सुकराती, सुकराती छवे छैठ "। अर्थात् जितियाको दश दिनपछि दसैँ, दसैँको बीस दिन पछि दीपावली र दीपावलीको छ दिन पछि छठ पर्व हुने गर्दछ असोज कृष्ण सप्तमीका दिनदेखि सुरु भई नवमीसम्म लगातार तीन दिन जितिया पर्व मनाईन्छ ।

तीन दिनसम्म मनाइने यस पर्वको पहिलो दिन अर्थात् असोज कृष्ण सप्तमीलाई माछ मरुवा भनिन्छ । यस दिन ब्रतालुहरुले जलाशयमा स्नान गर्नुपूर्व खरी र तोरीको तेल घिरौँलाका पातमा राखी पानीमा बगाउने गर्छन् । नुहाई धुवाई गरी घर आइसकेपछि खानामा विशेष रूपमा माछा र मरुवा (कोदो) को रोटी खाने गरिन्छ । यस विधिलाई नै माछ मरुवा भनिन्छ । जितियाको दोस्रो दिनलाई उपास वा व्रत बस्ने दिन भनिन्छ । यस दिनको सुरुवात हुनु अगावै अर्थात् अष्टमी तिथिको बिहान करिब ३–४ बजेतिर प्रत्येक महिलाले उठेर पूजा गरी घिरौँलाका पातमा तेल लगाएर त्यसमाथि पिनाको अर्घ राखेर व्रतालुहरूले घिरौँलाको पातमा विशेष गरी दही चिउरा र फलफुलको भोजन काग कराउनु अगावै खाने र आफ्ना सन्तानलाई पनि खुवाउने चलन रहेको पाइन्छ ।

त्यसपछि व्रतालु महिलाहरू अष्टमीका बिहानदेखि नवमीका बिहानसम्म केही नखाई व्रत बस्ने गर्दछन् । व्रतको समयमा गल्तीले जिब्रो पनि टोकियो वा कुनै वस्तुहरू मुखमा पर्न गएको खण्डमा व्रत भङ्ग भएको मानिन्छ । यसै कारणले यस पर्वलाई खर्जितिया पनि भनिन्छ । पर्वको तेस्रो अथवा अन्तिम दिनलाई पारन भनिन्छ यस दिन व्रतालुले पोखरी, नदीमा गएर स्नान गरेर उक्त जलाशयको डिलमा घिरौँलाको पात, कचौँरामा लगेको तेल लगाई अर्घ दिसकेपछि घर आउँछन् र आ–आफ्ना सन्तानका कपालमा कचौरामा रहेको सो पुजनको तेल लगाइदिने चलन रहेको छ ।

स्नान पछि बिहान घरको आँगनमा पूजा गरेर उपवास तोडिन्छ र जिमुतवाहनको कथा सुन्ने र नाचगान गरिन्छ साथै पूजामा प्रयोग गरिएका अक्षता, केराउ, नैवद तथा फलफूल खाएर उपवास तोडिन्छ । यो व्रत खण्डित हुँदा सन्तानलाई अनिष्ट हुने जनविश्वास रहेको पाईन्छ । जितिया पर्वको अवसरमा जितमहान भगवानको मूर्ति बनाई सबै भक्तजन एकीकृत भई पूजा आरधना गर्ने चलन पनि रहेको पाइन्छ । कुनै बालबालिका कुनै घटनामा परी भाग्यवश बाँचेमा आमाले खरजितिया पर्व गरेको भन्ने उखान टुक्का समाजमा अझ पनि व्याप्त भएको कारणले यस पर्वलाई अत्यन्त निष्ठाका साथ मनाईन्छ ।