मधेस प्रदेशको कृषि सम्बन्धि अवस्था

रहमुल लहान ३० साउन अहिलेको मधेस प्रदेशको कृषि सम्बन्धी अवस्थाको बारेमा भन्नु पर्दा वर्तमान संकट, प्रमुख समस्याहरू, सुधारका उपाय र सरकारी प्रयासहरूको विवरण सहित निम्न बमौजिम रहेको देखिन्छ।

वर्तमान कृषि अवस्था: गम्भीर संकट सूखा र पानीको अभाव सन् २०२५ को मनसुन अत्यन्त कमजोर रह्यो, जसका कारण:धान रोप्न नपाउने अवस्था सिर्जना भयो।
खानेपानी र सिंचाइ दुवै अभाव भएको छ।

२०७० सालपछि पहिलोपटक मधेस प्रदेशलाई "प्राकृतिक विपद् क्षेत्र" घोषणा गरिएको छ। धान, मकै, तरकारीको उत्पादन घट्ने खतरा धान, मकै, तरकारी, दलहन जस्ता मुख्य बालीहरू समयमै रोप्न नपाउँदा उत्पादनमा भारी गिरावटको सम्भावना।

खाद्य संकट र मूल्यवृद्धिको समस्या पानी अभाव वर्षा नहुँदा सिंचाइको स्रोत सुक्खा; नहर र ट्यूबवेल प्रणाली पर्याप्त छैन। यान्त्रीकरणको अभाव कृषिमा अझै परम्परागत विधि; ट्र्याक्टर, थ्रेसरजस्ता उपकरण सीमित छन्। लागत बढ्दो मल, बीउ, कीटनाशक, डिजेलको मूल्य उच्च; सरकारी अनुदान सीमित वा ढिलो पुग्ने। बजार पहुँच कमजोर किसानले फसल बेच्न बजार सम्म सहज पुग्न सक्दैनन्; दलालमार्फत बिक्री हुँदा मूल्य घट्छ।

बीउ गुणस्तरको समस्या समयमै बीउ पाइँदैन, पाइए पनि फोटे मात्रा बढी हुन्छ, अंकुरण दर कमजोर।तथ्यांक अभाव जिल्लागत वा पालिका स्तरमा सहि कृषि तथ्यांक नहुँदा नीति प्रभावकारी बन्न सक्दैन। सरकारले लिएका पहलहरू कृषि यान्त्रीकरण कार्यक्रम केही जिल्लाहरूमा ट्र्याक्टर, थ्रेसर, प्लान्टरमा अनुदान दिइएको।ट्यूबवेल/बोरवेल योजना सिचाइ विस्तार गर्न प्रदेश सरकारले बोरवेल खन्ने बजेट छुट्याएको छ। वैकल्पिक बाली प्रवर्द्धन धान सट्टा मकै, दलहन, अलैँची, गहुँतुल्य फसलमा सरुवा गर्न प्रेरणा।

किसान तालीम कृषि प्राविधिकहरूले साना किसानलाई जैविक मल, फसल चक्र र कीट नियन्त्रण सम्बन्धी तालीम दिन थालेका छन्। भण्डारण र बजार सुधार कृषि उपज भण्डारण गोदाम निर्माण र सहकारीमार्फत बजार पहुँच सुधार गर्ने योजना। सुधार गर्नुपर्ने मुख्य क्षेत्रहरू सिंचाइ ठूला–साना नहरहरूको मर्मत, टप–अप ट्यूबवेल विस्तार, वर्षा पानी संकलन।बीउ उत्पादन स्थानीय स्तरमै बीउ उत्पादन केन्द्र स्थापना।सहकारी किसानलाई सशक्त बनाउने, दलाल हटाउने, सहकारीमार्फत सिधा बिक्री।

प्रविधि मोबाइल एप, SMS सेवा, डिजिटल बजार जस्ता ICT प्रणाली प्रवर्द्धन।कर्जा र बीमा सस्तो ब्याजमा कृषि कर्जा र फसल बीमा अनिवार्य बनाउने। प्रशोधन कृषि उपज प्रशोधन गर्ने उद्योग स्थापना — धान मिल, फलफूल प्रोसेसिंग आदि।

सम्भावनाहरू (Potential)उर्वर भूमि: मधेस प्रदेश नेपालको सबैभन्दा उर्वर क्षेत्र हो — विशेषगरी सप्तरी, सिरहा, रौतहट, बारा, पर्सा, सर्लाही आदि जिल्लाहरू। बजार नजिक: भारतसँगको खुला सिमाना भएकाले निर्यातमा सम्भावना छ।कृषि विविधीकरण: एकल फसल (धान) मा निर्भर नबसी तरकारी, फलफूल, माछा पालन, पशुपालनमा विविधीकरण सम्भव।

केही तथ्याङ्क (हालको)धान रोपाइ दर (२०८२ असार) करिब ३०–४०% मात्र सम्पन्न।सिँचाइ सुविधा पुगेको भूभाग लगभग ३५% मात्रै, कृषि निर्भर जनसंख्या ७०% भन्दा बढी,कृषि उत्पादनमा गिरावट (२०८१–२०८२) धान: -२०%, मकै: -१५%, तरकारी: -१०% (अनुमानित) समाग्रारुपमा भन्नु पर्दा मधेस प्रदेशको कृषि अहिले गम्भीर संकटमा छ — जलवायु परिवर्तन, जल स्रोतको कमी, यान्त्रिक पहुँचको अभाव र बजार व्यवस्थापन जस्ता समस्याहरूले गर्दा। यद्यपि, यो क्षेत्र अझै सबैभन्दा सम्भावनायुक्त कृषि क्षेत्र हो यदि सरकार, संघ संस्था र किसान स्वयंले मिलेर सिंचाइ, बीउ, प्रविधि, बजार र सहकारी सुधार गर्न सकेमा मधेसको कृषि पुनः समृद्ध बन्न सक्छ यसमा दुई मत छैन। यस गम्भीर प्रस्थितिमा देशमा खाद्य संकट निम्तिन नदिन हरेक पक्ष गम्भीर हुन जरुरी रहेको देखिन्छ।