तरकारीदेखि सीप र बचतसम्म : नवराजपुरका दलित बस्तीमा आत्मनिर्भरताको नयाँ आधार

रहमुल, सिरहा, १९ भदौ । सिरहाको नवराजपुर गाउँपालिकाका दलित तथा विपन्न बस्तीमा कृषि तथा जीविकोपार्जन केन्द्रित कार्यक्रमले परिवर्तनको आधार तयार गर्न थालेको छ। दलित जनकल्याण युवा क्लब (DJkYC) लहान र नवराजपुर गाउँपालिकाको सहकार्यमा विगत तीन वर्षदेखि सञ्चालन हुँदै आएको जीविकोपार्जन तथा एकीकृत कृषि सुधार कार्यक्रमले भूमिहीन, सुकुम्बासी, गरिब तथा दलित परिवारलाई उत्पादन, सीप र आयआर्जनसँग जोड्दै आत्मनिर्भरतातर्फ अघि बढाउन थालेको हो।

कार्यक्रमअन्तर्गत कृषि उत्पादनसँगै शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, खानेपानी, सरसफाइ, आवास तथा सामाजिक चेतनालाई समेत प्राथमिकतामा राखिएको छ। संस्थाका अनुसार विपन्न परिवारलाई तत्काल राहतमा निर्भर बनाउनेभन्दा उनीहरूलाई सीप सिकाएर आफ्नै उत्पादन र आम्दानीको स्रोत निर्माण गर्ने उद्देश्यले कार्यक्रम अघि बढाइएको हो।

कार्यक्रमअन्तर्गत सञ्चालन गरिएको ‘कृषि धमाका’ अभियानमार्फत सामूहिक करार खेती, जैविक तथा अर्गानिक कृषि प्रविधि, मौसमअनुकूल कृषि तालिम, बीउ तथा मल वितरण, कृषि यान्त्रीकरण, खानेपानी, सरसफाइ, पोषण तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी गतिविधि सञ्चालन हुँदै आएका छन्।

यसैक्रममा नवराजपुर गाउँपालिका अध्यक्ष शिवउदगार यादव र उपाध्यक्ष पुनम कुमारी यादव सहितको टोलीले विभिन्न स्थानमा सञ्चालन भइरहेका कार्यक्रमको स्थलगत अनुगमन गरेको छ। अनुगमनका क्रममा कृषि उत्पादन, लाभग्राहीको अवस्था, महिला समूहको बचत तथा घुम्ती कोष, खानेपानी, सरसफाइ, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा पोषणका क्षेत्रमा आएको परिवर्तनबारे जानकारी लिइएको थियो।

हरेक ठाउँको सहभागी महिला कृषकहरुको गुनासोलाई सहज स्वीकार्दै गा.पा.अध्यक्ष यादव गरीब निमुखा जनताको आवश्यकतालाई मध्यनजर गर्दै सरकारले स्रोत साधनको हिसाबले सक्दो लक्षित वर्गका महिलाहरूलाई कार्यक्रममा सहभागी गराइएको छ र आउँदो दिनमा पालिका भरीका सम्पूर्ण जाती समूहका अतिविपन्न गरीब घरपरिवारहरुलाई यस्तै कार्यक्रममा सहभागी गराइ नागरिक समृद्ध बनाउने हाम्रो सरकार रहेको बताउँदै पालिका बासीको हरेक समस्या समाधान गर्न मेरो नेतृत्वको सरकार २४ घण्टा तैयारी अवस्थामा रहेको समेत बताए।

नवराजपुर–२ मझौरामा रहेका राधाकृष्ण महिला कृषक समूह र बालासुन्दरी महिला कृषक समूह, वडा नं. ३ फुलबरियाको लक्ष्मी रामजानकी महिला कृषक समूह तथा वडा नं. ५ सोनरपुरको बजरंगवली महिला कृषक समूहमार्फत विगत दुई वर्षदेखि विभिन्न गतिविधि सञ्चालन भइरहेका छन्।

यी समूहमा आबद्ध परिवारलाई तरकारी खेती, कृषि प्रविधि, जैविक मल उत्पादन, पोषण, सरसफाइ, मुडा बनाउनेलगायतका सीपमूलक तालिम प्रदान गरिएको छ। खेतीपातीलाई सहज बनाउन हाते ट्र्याक्टर, मोटर, बोरिङलगायतका कृषि सामग्री उपलब्ध गराइएको छ भने मौसमअनुकूल बीउ तथा मलसमेत सहयोग गरिएको समूहका सदस्यहरूले बताएका छन्।कार्यक्रमबाट चारवटा दलित बस्तीका करिब १२० घरधुरी प्रत्यक्ष रूपमा लाभान्वित भएको जनाइएको छ। समूहमा दलित समुदायका दास, साफी, मुसहर, खंग मण्डल र राम जातिका महिलाहरूको सहभागिता रहेको छ। 

कार्यक्रममा सहभागी महिलाहरूका अनुसार कृषि सामग्री र प्राविधिक तालिम पाएपछि आफ्नै खेतबारीमा उत्पादन गर्ने क्षमता बढेको छ। घरमै तरकारी तथा अन्य कृषि उपज उत्पादन गर्न थालेपछि परिवारको खाद्य आवश्यकतामा सहयोग पुगेको र अतिरिक्त उत्पादन बिक्री गरेर आम्दानी गर्ने अवसरसमेत सिर्जना भएको उनीहरूको भनाइ छ।

एक स्थानीय महिला कृषकले कार्यक्रमपछि ‘अरूको भर पर्नुपर्ने अवस्था विस्तारै घट्दै गएको’ बताउँदै सीप र उत्पादनसँग जोडिएपछि आफूहरूमा आत्मविश्वास बढेको बताइन्। महिलाहरूमा नियमित बचत गर्ने बानी विकास गर्न समूहमा बचत तथा घुम्ती कोषको अभ्याससमेत सुरु गरिएको छ। सदस्यहरूले जम्मा गरेको रकमलाई आवश्यकताअनुसार आयआर्जनका काममा परिचालन गर्ने व्यवस्था गरिएको समूहले जनाएको छ। यसले महिलाहरूलाई सानो भए पनि आफ्नै आर्थिक स्रोत निर्माण गर्न सहयोग पुगेको बताइएको छ। 

कार्यक्रम केवल खेतीपातीमा सीमित नराखी परिवारको समग्र जीवनस्तर सुधारमा केन्द्रित गरिएको छ। बाख्रा वितरण, खानेपानीको पहुँच, सरसफाइ, पोषण, शिक्षा तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी तालिम, गोष्ठी र जनचेतनामूलक कार्यक्रमसमेत सञ्चालन गरिएको छ। स्थानीयका अनुसार कार्यक्रम सञ्चालनपछि बस्तीमा सरसफाइप्रतिको चेतना बढेको, बालबालिकालाई विद्यालय पठाउने क्रममा सुधार आएको तथा परिवारमा पोषणयुक्त खाना प्रयोग गर्ने बानी विकास भएको छ। कृषि उत्पादनसँगै शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण र सरसफाइलाई जोडेर कार्यक्रम सञ्चालन गरिएकाले यसको प्रभाव घरपरिवारको दैनिक जीवनमा समेत देखिन थालेको स्थानीय महिलाहरूको भनाइ छ।

भूमि अभाव भएका परिवारका लागि सामूहिक तथा करार खेतीलाई समेत कार्यक्रमले प्राथमिकतामा राखेको छ। सामूहिक रूपमा उत्पादन गर्ने, आवश्यक कृषि सामग्रीको प्रयोग गर्ने र उत्पादित वस्तुबाट आम्दानी गर्ने अभ्यासले भूमिहीन तथा न्यून आय भएका परिवारलाई जीविकोपार्जनको वैकल्पिक आधार उपलब्ध गराएको सहभागीहरूको भनाइ रहेको थियो। स्थानीय तह र गैरसरकारी संस्थाबीचको सहकार्यबाट कृषि क्षेत्रमा मात्र नभई सामाजिक तथा आर्थिक क्षेत्रमा समेत प्रत्यक्ष प्रभाव देखिएको अनुगमनमा सहभागीहरूले बताएका छन्।

उनीहरूका अनुसार गरिब तथा दलित परिवारलाई केवल राहत उपलब्ध गराउनेभन्दा सीप, उत्पादन, बचत र आयआर्जनसँग जोड्ने कार्यक्रम दीर्घकालीन रूपमा बढी प्रभावकारी हुने देखिएको छ। दलित जनकल्याण युवा क्लब र गाउँपालिकाबीचको सहकार्यमा विगत तीन वर्षदेखि सञ्चालन भइरहेका कार्यक्रमले विपन्न समुदायमा उत्पादनमुखी सोच विकास गर्न सहयोग पुर्‍याएको बताइएको छ। कृषक समूहका सदस्यहरूले कृषि उपकरण, मौसमअनुकूल बीउ तथा मल, प्राविधिक ज्ञान र तालिम पाउनुका साथै बचत तथा घुम्ती कोष सञ्चालनको अभ्यास सिकेको बताएका छन्। यसले महिलाहरूलाई आर्थिक गतिविधिमा सहभागी गराउनुका साथै परिवारको निर्णय प्रक्रियामा समेत उनीहरूको भूमिका बढाउन सहयोग पुगेको उनीहरूको भनाइ थियो।

अनुगमनका क्रममा कार्यक्रमलाई आगामी दिनमा अझ व्यवस्थित र दिगो बनाउन उत्पादनको बजारीकरण, प्राविधिक सहयोगको निरन्तरता तथा थप परिवारलाई कार्यक्रममा जोड्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको थियो। संयुक्त अनुगमनमा गाउँपालिका अध्यक्ष शिवउदगार यादव, उपाध्यक्ष पुनम कुमारी यादव, कृषि शाखा प्रमुख हरिनारायण यादव, पशु सेवा शाखा प्रमुख देवनाथ यादव, शिक्षा शाखा प्रमुख महेश्वर यादव, स्वास्थ्य शाखा प्रमुख सञ्जीव यादव, गैरसरकारी संस्था महासंघ जिल्ला अध्यक्ष गोविन्दराज विष्ट, दलित जनकल्याण युवा क्लब लहानका अध्यक्ष उमेश कुमार विष्णुके, सम्बन्धित वडाध्यक्षहरू, महिला कृषक समूहका सदस्य, क्लबका कर्मचारी तथा पदाधिकारी र सञ्चारकर्मीहरूको सहभागिता थियो।

टोलीले चारवटै स्थानमा सञ्चालन भइरहेका कार्यक्रमको स्थलगत अवस्था, कृषि उत्पादन, लाभग्राहीको प्रगति, बचत तथा घुम्ती कोष, खानेपानी, सरसफाइ, शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा आएको परिवर्तनबारे जानकारी लिएको थियो। समग्रमा, नवराजपुरका दलित तथा विपन्न बस्तीमा सञ्चालन भइरहेको कार्यक्रमले राहतको अपेक्षाभन्दा उत्पादन र आत्मनिर्भरताको सोचलाई प्राथमिकता दिएको देखिएको छ। कृषि, सीप, बचत, शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, खानेपानी र सरसफाइलाई एउटै कार्यक्रमसँग जोडेर अघि बढाइएकाले भूमिहीन तथा न्यून आय भएका परिवारलाई दीर्घकालीन रूपमा आत्मनिर्भर बनाउने आधार तयार हुँदै गएको सहभागीहरूको निष्कर्ष थियो।